De boom van bloedverwantschap

De boom van bloedverwantschap. Dat is niet de titel van de nieuwste thriller van Dan Brown of Aspe, maar de letterlijke vertaling van arbor consanguinitatis. Een stamboom dus. In de middeleeuwse maatschappij speelde de stamboom een belangrijke rol, niet alleen op sociaal vlak (bv. om de zitplaatsen aan tafel te bepalen of de volgorde in een stoet) maar ook op juridisch vlak.  In middeleeuwse juridische traktaten krijgt het concept bloedverwantschap dan ook veel aandacht.

Kennis over de graad van bloedverwantschap was onontbeerlijk wanneer iemand overleed zonder testament. Dan werd namelijk op basis van verwantschappen bepaald wie recht had op een deel van de erfenis. Ook bij het beoordelen van de legitimiteit van een huwelijk was bloedverwantschap van kapitaal belang: als de partners te nauw verwant waren, was het namelijk incest (tenzij ze een kerkelijke vrijstelling hadden verkregen) en was er reden om het huwelijk nietig te verklaren, de partners te veroordelen en van de eventuele kinderen bastaarden te maken. Dit kon uiteraard zeer verstrekkende gevolgen hebben.

Naast de arbor consanguinitatis bestond ook de arbor affinitatis. Dit was een voorstelling van verwantschappen tussen aangetrouwden, bijvoorbeeld vertrekkend vanuit broers en zussen en hun respectieve echtgenoten. Wederom was dit belangrijk voor iemand die in het huwelijksbootje wou stappen.

Een voorbeeld van een juridische uiteenzetting over verwantschappen is de korte tekst ‘Quia tractare intendimus de consanguinitate et eius gradibus et de arboris consanguinitatis expositione’, waarvan we een kopie terugvinden in het 13de-eeuwse handschrift 365 van de Openbare Bibliotheek Brugge. In dit traktaat probeert de auteur, Raimundus de Pennaforti (1175/80 – 1275), uit te leggen wat bloedverwantschap juist betekent, hoe je de graden kan berekenen, en vooral: tot welke graad huwelijken verboden zijn. Ten tijde van Pennaforti lag de grens op de vierde graad. Dit was zo bepaald tijdens het Vierde Lateraans Concilie in 1215. Eerder gold een beperking tot de zevende graad (Concilie van Rome in 1059) maar dit betekende in praktijk dat het merendeel van de toenmalige Europese elite een vrijstelling moest vragen (en betalen), wat werd aangevochten als een misbruik door de Kerk.

 

Week XX - Boom van bloedverwantschap - Evelien - B_OB_MS365_002v [Ms. 365, f. 2v – arbor consanguinitatis]

 

Ter verduidelijking zijn twee grote illustraties toegevoegd aan de tekst in handschrift 365. De eerste (f. 2v) toont een arbor consanguinitatis. Eigenlijk is het geen arbor, een boom, maar een pijl. De pijl wordt vastgehouden door een gekroonde man in blauw gewaad met rode mantel. In het midden van de pijl staat een leeg vak. Dit stelt de vertrekpersoon voor. Er rond staat iedereen die in de eerste graad verwant is tot deze persoon: pater/mater; frater; soror; filius/filia. In hun vakje staat dan ook het Romeinse cijfer I. De ouders en kinderen liggen op dezelfde verticale lijn als de vertrekpersoon, wat wijst op een nauwer bloedverwantschap dan met de broer of zus, die langs de linker- en rechterkant liggen. Op die manier deint het schema uit op verticale lijn en naar links en rechts.

 

Week XX - Boom van bloedverwantschap - Evelien -B_OB_MS365_003r [Ms. 365, f. 3r – arbor affinitatis]

 

De tweede illustratie  in handschrift 365 (f. 3r) is een arbor affinitatis, een voorstelling van de verwantschap tussen aangetrouwden van een broer en zus. Centraal staan dan ook frater en soror. In de verticale middenbalk wordt de graad van verwantschap aangeduid van de personen op eenzelfde horizontale lijn. In de primus gradus langs broerskant zijn dit bijvoorbeeld zijn echtgenote of weduwe (uxor fratris, olim relicta), en ook de eventuele nieuwe echtgenoot indien de weduwe hertrouwt (maritus relicte fratris). Daaronder staan de zoon (filius), de kleinzoon (nepos), de achterkleinzoon (pronepos) en hun respectieve echtgenotes. Door huwelijk (of “vleselijke verbintenis”) ontstond een speciaal soort verwantschap, de primum genus affinitatis, met de bloedverwanten van aangetrouwde familie (bijvoorbeeld tussen de zus en haar schoonbroer) en met de aanverwanten van eigen bloedverwanten (bijvoorbeeld tussen de zus en de echtgenoot van haar dochter). Binnen deze primum genus was het ook verboden te trouwen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: