Een reuzenencyclopedie: de Encyclopédie méthodique

Encyclopedie methodique

Ongeveer 250 jaar geleden zag hét monument van het moderne, “verlichte” denken het licht: de grote encyclopedie van Diderot en D’Alembert, met als ondertitel Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des metiers. De 35 delen van deze Encyclopédie raisonné kwamen uit tussen 1751 en 1780. Ze bereidden de Franse Revolutie en onze moderne wereld voor. Vooral bekend zijn de delen met platen, “planches”, waarin de 18de-eeuwse wereld van wetenschappen, ambachten en kunst op een onnavolgbare manier wordt getoond. Deze mooie reeks, in statige folio’s met vollederen banden, zijn in de bibliotheek bewaard onder boeknummer 6. In de kluis van de Biekorf staan deze folio’s omringd door een encyclopedie die veel minder werd bejubeld, maar beslist meer bekendheid verdient: de Encyclopédie méthodique (boeknummer 7, en enkele losse delen in het Fonds Achiel Van Acker). Overigens een encyclopedie met een Brugs randje.

Panckoucke: van Brugge via Rijsel naar Parijs

Het grote succes van de zopas genoemde Encyclopédie raisonné bracht wel meer boekenondernemers op ideeën. Voor het encyclopedisch samenbrengen van universele kennis was er dus een markt. Dit werd onder meer sterk aangevoeld door Charles-Joseph Panckoucke (1736-1794), telg uit een drukkers- en uitgeversfamilie. De Panckouckes waren een Brugse familie. Kort voor 1700 verhuisde de vader van Charles-Joseph vanuit Brugge naar Rijsel. Charles-Joseph zelf trok ca. 1760 nog verder zuidwaarts, naar Parijs, om er fortuin te zoeken in de grootstedelijke boekenwereld. In de Franse hoofdstad was hij een bekend gezicht in de geleerde kringen van de “philosophes” en was hij vertrouwd met de mensen die de encyclopedie van Diderot en D’Alembert hadden gemaakt. In 1782, amper twee jaar nadat het laatste deel van deze grote encyclopedie was gedrukt, zette Panckoucke zijn eigen project op stapel, zijn Encyclopédie méthodique. ‘Méthodique’ wil zeggen dat Panckoucke zijn informatie ordende volgens heel grote onderwerpen, volgens 43 vakgebieden. Dit is anders dan in de encyclopedie van Diderot en D’Alembert, die alle lemma’s zuiver alfabetisch ordende. Voor elk van die grote thema’s stelde Panckoucke één of meerdere samenstellers aan, die bij elkaar sprokkelden wat er bij “Diderot en D’Alembert” te vinden was. Vervolgens gingen ze op zoek naar aanvullende informatie. Elk thema kreeg vorm in één of meer delen (tekst en platen). ‘Botanica’ werd 13 delen tekst, ‘geneeskunde’ eveneens 13 delen, ‘oudheid’ en ‘mythologie’ 5 delen, ‘architectuur’ 3 delen, ‘bos en hout; bomen en struiken’ één deel, enzovoort. Het geheel moest, in ware encyclopedische geest, de volledige ‘werkelijkheid’ beschrijven, met niettemin een voorliefde voor de natuurwetenschappen. Panckouke koos voor zijn encyclopedie voor het handzame quarto-formaat, daar waar de ‘Diderot en D’Alembert’ nog een folio-uitgave was. Dit grote project vroeg hopen geld, maar de commerciële neus van Panckoucke faalde niet. In de kortste keren verzamelde hij 5.000 inschrijvingen, geruggesteund door zijn netwerk met uitgevers in Nederland (Verenigde Provinciën) en, ongewild, door een pauselijke censuur. Zijn droom als jonge, ambitieuze ‘libraire’ (boekhandelaar-uitgever) om de Europese boekenmarkt te veroveren, maakte hij op deze manier waar.

Een halve eeuw werken aan een encyclopedie van 210 volumes

Wat startte als een welomlijnd project, barstte weldra uit zijn voegen. De Encyclopédie méthodique geraakte maar niet af en werd  na de dood van Panckoucke in 1798 verdergezet binnen de familie, eerst door Henri Agasse (1752-1813), gehuwd met Panckouckes dochter Térèse-Charlotte. Toen de dochter in 1813 weduwe werd, ging ze in haar eentje met dit grote werk verder. Talrijke drukkersateliers in Parijs en in het buitenland werden ingeschakeld tot er in 1832 werd afgeklopt. In die halve eeuw Encyclopédie méthodique’ zagen ca. 210 boekdelen (157 tekst, 53 platen) het licht, 120.000 pagina’s en 6000 illustraties. De medewerking van meer dan duizend auteurs illustreert dat steeds opnieuw specialisten aan het woord kwamen, anders dan de alwetende ‘philosophes’ van een halve eeuw eerder. Het werk had zich zo lang voortgesleept en was zo omvattend dat weinigen er precies zicht op hebben. Zelfs over het exacte aantal delen lopen vandaag de meningen uiteen.

Het Brugse exemplaar van de Encyclopédie méthodique

De vroege bibliothecarissen in Brugge, eerst van de Ecole Centrale (1797-1804), vervolgens van de prille Stadsbibliotheek, haalden dit monument van geleerdheid in huis, niet in zijn geheel, maar toch 182 volumes (boeknummer 7)! Dit kon tellen en deze aankoop kwam het prestige van de bibliotheek uiteraard sterk ten goede. Korte tijd nadien, in 1847, moest stadsbibliothecaris Pierre-Joseph Laude (1794-1870) echter reeds toegeven dat “cet ouvrage immense” gedeeltelijk verouderd was. De encyclopedie dommelde verder in en in de 20ste eeuw had niemand nog oog voor deze bijna 200 boekdelen, behalve dat ze zo veel boekenplanken voor zich opeisten. Maar niet getreurd, sinds kort is er opnieuw belangstelling voor deze encyclopedie, vooral als uitgesproken exponent van de wetenschapsgeschiedenis. Zo haalde in 2001 een internationale geleerdenbijeenkomst in Genève (Zwitserland) de Encylopédie methodique van onder het stof. In letterlijke zin gebeurde dit twee jaar geleden, in 2012, ook met het exemplaar van de Brugse bibliotheek. Toen waren medewerkers van het project “EHBO- Eerstelijnszorg voor erfgoedcollecties” dagen aan de slag om de 182 volumes opnieuw op te frissen. Vandaag staan alle delen er opnieuw keurig bij, een eresaluut aan een van de grote monumenten van de boekgeschiedenis.

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: