Middeleeuws copycenter

“Ik wil hier een verluchte kopie van, en ik heb ze absoluut nodig tegen volgend jaar!” De eisen en verwachtingen van een middeleeuwse klant in een “copy center” lagen ongetwijfeld iets lager dan we gewend zijn vandaag de dag… Maar hoe ging dat dan juist? Wat waren de mogelijkheden als men in de middeleeuwen zo snel mogelijk een kopie van een tekst nodig had?

Er waren wel degelijk verschillende opties. De traditionele manier was simpel en traag: één kopiist schreef het modelboek op z’n eentje over. De snelheid van zijn werk hing af van de vaardigheid van de kopiist en van de schriftstijl waarin hij schreef. Een mooi verzorgde, “hoekige” textualis (denk aan de letters van een biermerk dat rijmt op ‘keffe’) vroeg uiteraard meer tijd dan een doorlopend cursief schrift. Het voordeel van deze werkwijze was dat de kopie door één en dezelfde persoon gemaakt werd en dat er dus een continuïteit in de uitvoering zat. Als er meerdere kopieën tegelijkertijd nodig waren, kon er ook gewerkt worden met een dictator, die de brontekst voorlas zodat die door meerdere kopiisten tegelijkertijd kon worden overgeschreven. Ook dit ging natuurlijk erg traag.

Met de opkomst van de universiteiten volstonden deze trage methodes niet meer. Vanaf de 12de eeuw werd daarom gewerkt met het pecia-systeem. Om te beginnen werd een brontekst, bijvoorbeeld van een belangrijke bijbelcommentaar, voorgelegd aan de universiteit ter correctie en goedkeuring. Eens de tekst was goedgekeurd, liet een geaccrediteerde boekhandelaar hem kopiëren in een reeks niet-ingebonden katernen of peciae (vergelijk met het Franse pièce). Studenten en professoren konden een katern van deze tekst tegen betaling huren bij de boekhandelaar. Ze schreven dan zelf de tekst zo snel mogelijk over of huurden een kopiist in om dit werk voor hen te doen.
De handelaar kon zelf de katernen van een tekst ook verdelen onder een team van kopiisten. Op die manier konden meerdere personen tegelijkertijd werken aan een tekst. Wanneer ieder zijn deeltje had afgewerkt, werden de verschillende katernen van de nieuwe kopie verzameld, ingebonden en verkocht.
Soms werd de brontekst aan de universiteit voorgelegd door de auteur zelf (of door op winst beluste erfgenamen), meestal door een boekhandelaar die een bestseller vermoedde.
Dankzij het pecia-systeem ging het kopieerproces natuurlijk veel sneller. Een ander belangrijk voordeel van dit systeem is de kleinere kans op fouten en afwijkingen in de tekst, doordat er altijd werd gewerkt op basis van de goedgekeurde brontekst (en niet op een kopie van een kopie). Daarenboven werd elke nieuwe kopie nog eens nagelezen door een corrector verbonden aan de universiteit. Het pecia-systeem kent wel twee esthetische nadelen. Doordat de hoofdstukken over katernen verdeeld zijn, is er soms een lege ruimte op het laatste vel van een katern. En omdat de katernen soms door verschillende kopiisten geschreven werden, zit er minder uniformiteit in de schriftstijl.

Een voorbeeld van een pecia-kopie is handschrift 370 van de Openbare Bibliotheek Brugge, een vroeg-14de-eeuwse kopie van een juridische tekst. Op de laatste folio van sommige katernen zien we onderaan de tekst blanco regels met daarbij de opmerking ‘Hic nihil deficit’ of “Hier ontbreekt niets.” De kopiist wou hiermee aanduiden dat er, ondanks een blanco kolom of blanco regels geen lacune was in de tekst. Het nieuwe hoofdstuk begint gewoon op de volgende folio, de eerste folio van een nieuwe katern.
Een ander voorbeeld is het lijvige handschrift 377 (XIIIe-XIVe eeuw), dat ook een juridisch traktaat bevat. Doorheen de tekst staan notities en aanpassingen door de corrector. Verder staan er ook talrijke aanwijzingen over aantallen katernen. De universiteit keek er namelijk streng op toe dat elke kopie het vereiste aantal katernen bevatte. De aanwijzingen hielpen ook bij het berekenen van het salaris van de kopiist en de prijs van het boek, want aan elke katern hing een bedrag.

Op de blog zie je een extra foto van opmerkingen door een kopiist.

Advertisements

Een reactie op Middeleeuws copycenter

  1. Guido Hauwaerts schreef:

    Zeer interessant bericht. Wij kunnen ons nauwelijks voorstellen wat een klus het kopiëren moet geweest zijn.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: