Provenance of herkomstkenmerk

provenanceAan de hand van een provenance kunnen de vroegere verblijfplaatsen en uiteindelijke herkomst van handschriften of oude boeken achterhaald worden. Het kan daarbij gaan om een ex-libris, handgeschreven betalingsbewijs, gedrukt vignet, handgeschreven eigendomsmerk in potlood of inkt, heraldisch ex-libris, inktstempel, reliëfstempel of supralibros (merk op de buitenkant van het boek).

“Waarom zouden we juist herkomstmerken gaan inventariseren? Wat voor meerwaarde heeft het, behalve in enkele uitzonderlijke gevallen waarbij het boek gesigneerd is door de auteur of door één of andere beroemdheid, te weten door wiens handen het in het verleden allemaal gepasseerd is?
De boekhistoricus heeft onmiddellijk een antwoord klaar op deze vraag: een databank van herkomstmerken zou een enorme rijkdom aan gegevens opleveren die totnogtoe nauwelijks beschikbaar zijn. We weten zo goed als niets over het oude boekenbezit. Dankzij een databank van herkomstmerken zouden we heel erg concreet kunnen zeggen: dit boek, deze editie, dit exemplaar is in het bezit geweest van deze of gene. Wanneer we maar genoeg exemplaren kunnen onderzoeken, kunnen we op die manier althans een gedeelte van een oude bibliotheek wedersamenstellen.
Maar niet alleen het boekenbezit zou baat hebben bij een databank van herkomstmerken: ook de dynamiek van het boek kan onderzocht worden. Hoeveel eigenaars heeft een boek gehad? Welke reis heeft het doorheen de eeuwen gemaakt? Waarom, wanneer en hoe werd het boek van de hand gedaan? Wat werd ervoor betaald? Tenslotte kan een studie van de verschillende types van herkomstmerken bepaalde maatschappelijke en culturele tendensen aan het licht brengen: hoe evolueerde de manier waarop iemand een boek als zijn eigendom bestempelde? Wanneer begon het gedrukte ex libris precies aan zijn opkomst?”
(Een standaard voor de ontsluiting van herkomstkenmerken. Steven Van Impe. 2005)

Een voorbeeld van een provenance is te vinden in “Lux sanctissimi Rosarii continens conciones de SS. Rosario…” van Alanus Bouchout (prior van het Brugse dominicaan klooster) dat in 1669 in Leuven gedrukt werd. Het boek gaat over de rozenkransverering van de H. Maagd en wordt in de Openbare Bibliotheek Brugge bewaard in het Fonds English (E 177). Op het dekblad van het boek is een gedrukt vignet van de Sint-Walburgabibliotheek te vinden.

Tussen 1866 en 1909 was het boek eigendom van de Volksbibliotheek van Sint-Walburga. Later is het bij Michiel English (1885-1962) terechtgekomen. English werd ceremoniemeester in het bisdom Brugge in 1919 en archivaris-bibliothecaris in 1933. Het kan zijn dat het boek na het stopzetten van de volksbibliotheek bij English terechtgekomen is. Nadien werd de Openbare Bibliotheek Brugge er eigenaar van.

De volksbibliotheek van Sint-Walburga

Deze bibliotheek was een kosteloze volksbibliotheek, speciaal voor minder welgestelde lezers. Brugge telde toen nog enkele volksbibliotheken: in de Groeningestraat in 1865, in de Sint-Jorisstraat in 1852 en de fabrieksbibliotheek van de katoenspinnerij Dujardin (Assebroek) in 1863. Een volksboekerij van de Christen Werkersbond (Oude Burg) kwam er rond 1900. In Sint-Anna (Venkelstraat) werd een parochiale volksbibliotheek opgericht in 1902.

De Sint-Walburgabibliotheek was gevestigd in de Verwersdijk, naast het huis van Gezelle. Het was het gebouw achter de Sint-Walburgakerk, waar ook het ontspanningslokaal voor meisjes was gehuisvest. De bibliotheek werd opgericht in 1866. De Katholieke volksbibliotheek van de Verwersdijk hield op te bestaan in 1909 of iets vroeger. Men kon gratis boeken voor 14 dagen ontlenen en de leiding werd waargenomen door de plaatselijke onderpastoor (tot 1899 door Guido Gezelle). Op 6 oktober van 1866 werd er een eerste  melding van gemaakt in de krant ’t Jaer 30.

Regelmatig verschenen nog artikels (13 en 20 oktober; 3, 10, 17 en 24 november en 1, 8, 22 en 29 december 1866) waar de lezers met een aanwinstenlijst van de bibliotheek nieuwsgierig werden gemaakt. Een artikel uit de krant van 20 oktober 1866:

GOD zal ’t u loonen
WATER! WATER! ‘T BRANDT!
De uitgever van ’t Jaer 30 verzoekt al die kunnen te willen meewerken
om eene goe volksbibliotheke te stichten naer zynen zin, te weten
eigentlyk voor ’t arm volk, in een arm geweste van stad; hoe ouder de
boeken hoe beter; versletene zal ik herstellen, al die men zendt aenveerde
ik, en zal ze tot exempel van andere; bekend maken; elk helpe
’t voort!
P. S. Geld is ook goed, daer koopt men bakten mee en boeken.
Dankbaer ontvangen de volgende boeken:
Vele die zeggen: t en is de moeite niet weerd; wat baet een of twee;
hy heeft ze al; ’t ware om mee te lachen. — Zoo en is het niet, Jaerdertigers,
alle baten helpen, die ‘k twee keert hebbe kan ik uitwisselen, of
kunnen van twee gelezen worden; die ongelezen te huis op zolder liggen
wat baten de die? Moesten alle menschen zoo spreken in kiezingen en
boekverzamelingen wat zou het zyn, ondertusscben heb ik dankbaer
ontvangen voor de prochie bibliotheke van de armen van Sihte-Walburge,
onder andere van de Eerw. Paters Capucyntjes, van een brigadier
der gendarmen, en van verschilljge meewillende persoonen: 51 vol.
bibliothèque choisie; 100 volumen l’Esprit. saint, lecture du dimanche;
schat der christelyke huisgezinnen; kan. Tanghens prochieboek Damme; …
;,Le curé et l’ Instituteur; Heerbane ter volmaektheid, l642; Leven Van
Sinte Godelieve; benevens een goed deel andere vlaemsche fransche en
engelsche, dié te late gekomen zyn om hierby te staen.
Nog.ontvangen 1 fr, 2fr. 2 fr. te samen 5 fr. voor ‘t.verhinden etc;
ontbreekt nog grootelyks— een rek — om de boeken op te zetten.
Voor onzen H. Vader Paus Pius IX: Van een onbekende, l fr.
Het kapitaal of hoofdsomme van al dat het Jaer 30 ontvangen heeft
in goe werken bedraegt 8969 fr. 84 c.

Advertenties

2 Responses to Provenance of herkomstkenmerk

  1. Madeleine schreef:

    Leuk bericht!

    Wat betekent ‘bakten’? (“Geld is ook goed, daer koopt men bakten mee en boeken.”)

    • Leo schreef:

      Madeleine,

      Bakte, v. Baksel.

      mv. Bakte zou Bakten zijn, wat men gebakken heeft.Ook de hoeveelheid meel die men in eens naar de bakker draagt om dat in brood te doen bakken.

      Een bakte tabak is tabak is de hoeveelheid tabaksbladeren die men ineens laat snijden. “Hoeveel zulke bakten smoort hij op een jaar.

      De Bo Westvlaamsch idioticon p. 75

      “daer koopt men bakten meê en boeken”

      daar koopt men brood en boeken mee

      Leo

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: