Over aambeien en bevergeil

Week 25 - Hoofdafbeelding - B_OB_MS411_018r bijgesneden miniatuur bever
Onderzoekers van de Universiteit van Durham hebben recent receptjes ontdekt in een manuscript uit de 12de eeuw. Het is in één klap het oudst bekende “kookboek” uit de westerse middeleeuwen. De vorige oudste recepten uit de middeleeuwen dateren van 150 jaar later.

De recepten (bv. “winterse kip”) maken deel uit van een medisch werk waarin remedies en gerechten met geneeskundige of heilzame werking worden aangeprezen. Ook de Openbare Bibliotheek Brugge bezit enkele middeleeuwse handschriften met recepten voor zalfjes, olieën, papjes en drankjes.

Op een folio in manuscript 466, een verzamelhandschrift met teksten over geneeskunde, fysica, astronomie en wiskunde, staat een recept neergekrabbeld voor een drankje tegen (nier)stenen op basis van hazenbloed (folio 125r).

Manuscript 359 (13de-14de eeuw) bevat op folio’s 244v-245v een overzicht van planten en andere producten met laxerende of zuiverende en geneeskrachtige werking. Het overzicht begint met de waarschuwing ‘Laxativa solent nimium laxando nocere’ (“Laxeermiddelen brengen gewoonlijk veel schade toe aan de te laxeren persoon”). Het alfabetische overzicht vangt aan met de plant aloë (‘aloe’), die onder andere goed werkt bij oogproblemen. Voorzichtigheid is geboden bij het gebruik van de paddenstoel agaricus en bij de olifantsluis (‘anacardium’ of ‘pediculus elephantis’), want die kunnen lethargie of slaapzucht en melancholie of zwartgalligheid opwekken.

Dan volgt de exotische kolokwint (‘collo quintida’), dat is een vrucht die volgens de tekst in Afrika en Spanje groeit. Hij lijkt op een meloen, maar draagt binnenin harde zaadjes en bittere pulp. Een papje hiervan kan bijvoorbeeld worden aangewend bij gezwollen bloedvatenweefsels (of in minder verbloemde termen: aambeien).

Een laatste voorbeeld van een uiterst nuttig product uit de lijst: ‘castoreum’ of bevergeil (de officiële Nederlandse term). Bevers scheiden dit bittere goedje uit via een klier tussen anus en geslachtsorganen. Ze gebruiken het om hun vacht in te vetten. Vandaag de dag wordt het nog gebruikt in parfum, sigaretten en ijsjes. Volgens de Latijnse tekst in ons manuscript is het een afscheiding uit de testikels van een dier ‘quod dicitur beuer’ (“dat bever genoemd wordt”). De ‘odorem’ ervan wordt omschreven als ‘horribilem’. Desalniettemin raadt de tekst aan te gorgelen met bevergeil tegen een verlamde tong en spasmes van het hoofd. Ook kan het product gebruikt worden bij een teveel aan twee van de vier klassieke humores, namelijk ‘flegma’ (slijm) en ‘melancholia’ (zwarte gal).

Ms. 359 f. 244v detail castor
Deze natuurlijke remedies werden eerder al uitvoerig beschreven door onder andere Plinius de Oudere en Aristoteles. De bever en het gebruik van bevergeil komen ook aan bod in De natura rerum van Thomas van Cantimpré, de encyclopedie waarop Jacob van Maerlant zijn Der naturen bloeme baseerde. Middeleeuwse afbeeldingen van bevers (bijvoorbeeld de miniatuur uit een kopie van De natura rerum in manuscript 411, f. 118r) laten vermoeden dat de boekverluchters in kwestie nog nooit een bever van dichtbij hadden gezien.

In handschrift 359 volgt de besproken lijst met planten en remedies op een laat-13de-eeuwse of vroeg-14de-eeuwse kopie van de Viaticus. Dit is de Latijnse vertaling door Constantinus Africanus (ca. 1010/15 – 1087) van het Arabische medische handboek Zad al-musafir wa-qut al-hadir (“Voorzieningen voor de reiziger en de voeding van de sedentairen”) van Ibn-al-Gazzar (ca. 898 – ca. 980). De Viaticus is een praktisch handboek, waarbij het overzicht met zuiverende receptjes goed aansluit.

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: