Porseleinkaarten

Een belangrijke bron voor de iconografie van de Stad Brugge en haar handelsactiviteiten zijn de zogenaamde porseleinkaarten. Daarvan bezit de Openbare Bibliotheek Brugge een mooie collectie, naast die van het Brugse Stadsarchief en het Steinmetzkabinet van de Stedelijke musea. Het gaat hoofdzakelijk om werk van Brugse lithografen, maar ook om porseleinkaarten van andere Belgische ateliers.

Porseleinkaarten zijn drukwerken gebaseerd op steendruk of lithografie. Het karton of papier ziet eruit als porselein. Het hoogtepunt van de productie lag tussen 1840-1860.

De lithografie is een zogenaamde vlakdrukmethode, dit in tegenstelling tot de hoogdruk (houtsnede en boekdruk) en diepdruk (gravure en ets). Algemeen wordt de uitvinding van de lithografie toegekend aan Alois Senefelder (1771-1834).

Een lithografie is een afdruk van een tekening in spiegelbeeld op steen; vandaar ook de naam steendruk. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de eigenschap dat water en vet (drukinkt is vet) elkaar afstoten en vette stoffen andere vette stoffen aantrekken. Omdat het materiaal, de steen, een bepaalde graad van zachtheid en poreusheid moest bezitten, gebruikte men kalksteen.

Als men kleur wilde toevoegen maakte men gebruik van de “chromolithografie” of van de “zogenaamde chromolithografie”, d.i. kleurensteendruk (chromos = kleur). De chromolithografie werd in de jaren ‘30 van de 19de eeuw ontwikkeld door de Franse drukker Godefroy Engelman en was tot het einde van de 19e eeuw de populairste methode om kleurenreproducties (ook wel chromo’s genoemd) te maken.

Waar ligt het verschil tussen de chromolithografie en de “zogenaamde chromolithografie”? Bij de chromolithografie heeft men voor elke kleur een andere steen nodig, soms wel dertig, met telkens dezelfde tekening, die over elkaar heen werden afgedrukt. Bij de “zogenaamde chromolithografie” is één steen voldoende. Deze laatste techniek werd gebruikt voor porseleinkaarten.

De drager van de porseleinkaart, het karton of papier, werd behandeld met dunne lagen zink- of loodwit, vermengd met kaolien en aluin. Dit procedé gaf het drukwerk een glanzend effect, zeer wit van kleur, vandaar de naam. Het formaat gaat van een paar vierkante centimeter tot maximum een A-3 formaat. Overeenkomstig de 19de-eeuwse trend werden deze porseleinkaarten in een romantische, neogotische of neorenaissancistische stijl getekend.

Brugse porseleinkaarten

Het overgrote deel van de porseleinkaarten zijn reclamekaarten: publicitaire kaartjes, gedrukt voor een onwaarschijnlijk aantal kleine en middelgrote handelszaken. Het lijkt of het fenomeen in enkele jaren is uitgegroeid tot een ware industrie waarbij de handelaars telkens wilden uitpakken met een nog mooiere, nog grotere en betere kaart dan die van de concurrent. De reclamekaartjes zijn een bron voor de studie van materieel erfgoed uit de 19de eeuw en de handel in Brugge. Het procedé werd vlug gebruikt voor visitekaartjes, wijnetiketten, kleine affiches voor feestelijkheden en evenementen, aankondigingen voor huwelijken en overlijdens, toegangskaarten, nieuwjaarswensen, menu’s, enz.  Hierbij wordt ook het genealogische belang van de vele kaarten duidelijk. 

Te Brugge was Edouard Alexis Daveluy (1812-1894) de koploper inzake porseleinkaarten. Hij had zijn atelier aan de Groenerei. Bij hem kwamen Jacques Petyt en Edouard De Lay-De Muyttere in de leer. Jacques Petyt (1822-1871) had later een drukkerij in de Minderbroedersstraat en in de Sint-Jacobsstraat. Zijn schoonzoon (Vande Vyvere-Petyt) leidde de bekende drukkerij in de Steenstraat en Edouard De Lay-De Muyttere (1816-1857) had een atelier in de St.Amandsstraat en in de Noordzandstraat.

De opkomst van de fotografie in de 19de eeuw gaf de lithografie nieuwe mogelijkheden. Gefotografeerde stadsgezichten konden in porseleinkaarten uitgewerkt worden, een techniek die we terugvinden bij de latere prentbriefkaarten. Onze collecties porseleinkaarten bevatten vele Brugse stadsgezichten!

BRONNEN
Daveluy : woord en beeld in Brugge, 19de eeuw : 50/577
Daveluy : de Brugse drukkersfamilie : Brugge’s trots en koninklijke troef : 50/ 1498
Kortrijk op porseleinkaarten 1840-1865 : 32/1249
Brussel onder Leopold I : 25 jaar porseleinkaarten 1840-1865 : 17/1205
Bijdrage tot de studie van de 19de eeuwse gebruiksgrafiek, inzonderheid de porseleinkaart :29/1183
Porseleinkaarten 4/1377 (15 albums)
Porseleinkaarten 3/1350 9 (J.Petyt)
Zie ook : Beeldbank Brugge op trefwoord Porseleinkaart en of drukkerij.

Advertisements

7 reacties op Porseleinkaarten

  1. Leupe Hugo schreef:

    ga eens kijken langs Google in de bibliotheek van ” het liberaal verbond” in Gent Kramersstraat met 4000 porseleinkaarten Gratis te bezoeken H Leupe

  2. René Verhoeven schreef:

    Beste,
    Wij verzamelen marialia (meestl enkel beeldjes) maar op een rommelmarkt hebben we nu een porseleinkaart gekocht met daarop een Maria-afbeelding. De volledige kaart is ongeveer 43 op 73 cm groot. De tekening zelf is iets kleiner. Links onderaan de tekening staat vermeld “Lith J Petyt Succ! Ch. Vandevyvere – Petyt, Bruges”. Inkadering was vrij ongelukkig gebeurt waardoor de randen van de het papier beschadigd zijn en het papier ook niet meer helemaal vlak is. De tekening zelf is wel gaaf en haarscherp maar waar op het papier er geen druk is is het ‘porcelein’ wat aangetast. Onderaan is wel de invloed van vocht licht merkbaar. Detail : de rugzijde van het kader was versterkt met een deel van de 1e bladzijde van een krant van 25 januari 1888 (L’ Etoile Belge). Hebben wij hier een ‘belangrijke’ aankoop gedaan ? Is het de moeite om speciale voorzorgsmaatregelen te nemen ivm verder bewaring ? Wat zou de waarde kunnen zijn ?

    Met dank en vriendelijke groeten

    • Leo schreef:

      Geachte heer,

      Vooreerst zou ik u willen vragen of het werkelijk een porseleinkaart is en om welke afbeelding van O.L.Vrouw het gaat ? De drukkerij produceerde namelijk naast porseleinkaarten ook chromolitho’s. Het hoogtepunt van porseleinkaarten lag tussen 1840 en 1860. Deze vraag stel ik u omdat de verschijning te Lourdes pas in 1862 erkend was.
      Kunt u mij daarover iets meer vertellen ?

      Mvg,

      Leo Cuvelier
      Wetenschappelijk Medewerker

      Openbare Bibliotheek
      Kuipersstraat 3, 8000 Brugge
      050/472413

  3. Trees Demeulemeester schreef:

    Geachte,

    Zouden er ooit Kerst- en Nieuwjaarskaarten gemaakt zijn met de techniek die men gebruikte om porseleinkaarten te maken? Ik ben een verzamelaarster van K- en Nieuwjaarskaarten en doe er veel opzoekingswerk over.
    Met dank voor een eventuele reaktie
    Trees (Deinze)

  4. Eusèbe schreef:

    Zeer interessant onderwerp! Wanneer krijgen we de kans om deze porseleinkaarten met eigen ogen te zien?

    • leo cuvelier schreef:

      Bedankt Eusèbe,

      Je vraagt wij draaien ! Pas op met de verhuis zijn deze collecties niet meer te zien.

      Leo

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: