Middeleeuwse boekbanden zijn heel bijzonder. Een boekband biedt bescherming aan het boek en werd zonodig vlug vervangen. “We beschikken nog over een bedenkelijke fractie van originele banden: voor de Westerse middeleeuwen slechts enkele procenten”, is inderdaad de alarmerende vaststelling van de Slovaakse wereldexpert Janos Szirmai, vele jaren in Nederland actief. Nog in 1970 formuleerde hij een oproep onder vakgenoten: “Stop destroying ancient bindings”. Leon Gilissen kwam in de Koninklijke Bibliotheek Albert I in Brussel, een bibliotheek met meer dan 1500 middeleeuwse handschriften, na grondige prospectie uit op 14 originele banden van vóór 1400.
De collectie van ca. 600 middeleeuwse boekbanden die wordt bewaard in onze erfgoedcollectie, dient bijgevolg te worden beschouwd als een echte schat. Een twintigtal tot nu toe geïdentificeerde handschriften (hss. 10, 22, 27, 29, 71, 76, 83, 93, 102, 105, 113, 120, 130, 134, 145, 146, 152, 166, 193, 223, 224, 265 en 402) uit de cisterciënzerabdijen Ter Doest en Ten Duinen steken nog in hun oorspronkelijke band. Deze boekbanden van ongeveer 800 jaar oud en verdienen alle aandacht van de wetenschappers omdat ze op een unieke wijze toegang verlenen tot de studie van het middeleeuwse boekenbedrijf, en van restauratoren op zoek naar een deontologisch kader en technieken om deze schat te conserveren.
Deze aandacht kregen de “Brugse” banden tijdens een bijzonder expertenoverleg dat op woensdag 23 mei in onze bibliotheek werd georganiseerd in samenwerking met CORES, het Competentieplatform voor Conservering en Restauratie van Boeken en Archief. Vier restauratoren, de conservators van onze bibliotheek en externe deskundigen zaten een dag samen om, onder de leiding van Nicolas Pickwoad, deze boekbandconstructies te doorgronden. Pickwoad is een wereldautoriteit inzake historische boekbanden, trekker van het onderzoekscentrum Ligatus en van het Catherine’s Monastery Library Project op de Sinaïberg (Egypte), het conservatieproject van de oudste bibliotheek in de christelijke wereld.
Een geduldige autopsie van de boekbanden liet vooral toe om de uniciteit van elke band in het licht te stellen. Bindingen, platten, het vastzetten van de bindingen in de platten, schut- en dekbladen, enkele of dubbele bekleding van de platten en de materialen die er hiervoor werden gebruikt: het werd allemaal kritisch onderzocht en besproken. Wat het conserveren betreft werd duidelijk dat het algemene procotol voor restauratie van middeleeuwse boekbanden, in 2001 opgesteld door onze bibliotheek in overleg met restauratoren, hier tekort schiet. Elke band is zo specifiek dat in functie van conservatie en restauratie een afzonderlijk protocol dient opgemaakt te worden. Maximale terughoudendheid in de behandeling is aangewezen. De restauratoren toonden zich ook vragende partij om voor conserveringsopdrachten te kunnen beschikken over een uitgebreide codicologische en boekhistorische context. Kortom, er is nog meer dan vroeger diepgaand overleg wenselijk tussen bibliothecaris, boekhistoricus en restaurator.
Deze expertendag bracht heel wat informatie naar boven, die in een rapport wordt verwerkt. Maar evenzeer was het duidelijk dat dit overleg pas een eerste stap is naar een meer diepgaande manier om met historische collecties om te gaan.
Toen de Britse radio-dj John Peel in 2004 stierf, liet hij een gigantische platencollectie na: 26.000 lp’s, 40.000 singles en nog eens enkele tienduizenden cd’s. Onlangs heeft zijn familie beslist om deze collectie niet langer stof te laten vergaren maar te archiveren en online beschikbaar te stellen.
Geplaatst door Kris 
