Kunt ge niet lezen? – Zondagsscholen en volksbibliotheken in het 19de-eeuwse Brugge

Erfgoeddag Vlaanderen op 1 mei 2011 heeft als thema “Armoe troef”. Als bibliotheek stellen we ons de vraag hoe het gesteld was met de lectuur van de zgn. lagere sociale klassen. Ook daar, zo zien we al vlug, was het vaak “armoe troef”. Onze tentoonstelling “Kunt ge niet lezen? Zondagsscholen en volksbibliotheken in het 19de-eeuwse Brugge” geeft een beeld van de leesmogelijkheden in Brugge in de 19de eeuw.

Arme mensen hadden in de 19de eeuw meestal geen boeken in hun bezit, tenzij in katholieke middens : de catechismus en een misboek. Ze konden vaak noch lezen noch schrijven. Wie het wilde leren, kreeg onder meer een kans tijdens de catechese in de zondagsschool, en in de armenscholen. Vele arme mensen hadden ook niet het geld om boeken te kopen. In de tweede helft van de 19e eeuw werden er in Brugge gelukkig ook volksbibliotheken opgericht, waardoor iedereen thuis een boek kon inkijken, lezen of laten voorlezen op bijeenkomsten en in familieverband. Ridderromans, sprookjes en heiligenlevens waren toen de absolute bestsellers. Een kijkje in een wereld waar analfabetisme nog heel reëel was.

De zondagsscholen
Meer dan drie eeuwen heeft Brugge zondagsscholen gehad. Ze waren bestemd voor jongeren die geen gewoon dagonderwijs konden volgen, en dat waren er veel. Vooral op het platteland, waar de arbeid seizoensgebonden is, kon er geen hulp gemist worden. Deze scholen stonden onder leiding van de clerus. Men wilde de jeugd vooral “van de straat houden”. Na het bijwonen van de Heilige Mis volgde men catechese en primair onderwijs (lezen en schrijven). In 1807 kreeg de “moderne” zondagsschool een vaste stek te Brugge. “De Zondagsschool de Area”, opgericht door Carolus de Schietere de Capryke in de Nieuwe Gentweg, had een doorgang naar de achterliggende straat Groeninge, waar in 1865 de Kosteloze Volksbibliotheek der Zondagsschool zou worden opgericht. Regelmatig werden prijsuitdelingen gehouden als aanmoediging voor de ijverige leerlingen. De prijzen bestonden merendeels uit kledij.

De volksbibliotheken
De oorsprong van de volksbibliotheek ligt, net als die van het zondagsonderricht, in de idee van de volksontwikkeling, gepropageerd door de Encyclopedisten en de aanhangers van de Verlichting. Deze idee hield in dat de burgerij de taak op zich zou nemen allerhande wantoestanden bij het gewone volk, zoals armoede en criminaliteit, uit de wereld te helpen. Vanuit deze achtergrond worden de kenmerken van de volksbibliotheek duidelijk: het was een instelling gebaseerd op filantropie, een gunst –geen recht- voor de lagere klasse, met een beperkt publiek, een armzalige en eenzijdige boekenverzameling (vulgariserend, ontspannend en moraliserend), ondergebracht in een gelegenheidslokaaltje, met ongeschoold personeel en zonder continuïteit in beheer en uitbouw. Van een leescultuur was er in de 19de eeuw, althans bij de armen, geen sprake. Boekenbezit kwam zelden voor. Kranten en tijdschriften werden vooral in de herbergen gelezen. Ook was het gebruikelijk dat iemand die kon lezen de krant of een verhaal voorlas aan familie en buren.
Die volksboekerijen verschenen tamelijk laat. Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw kwamen her en der in Vlaanderen volksboekerijen tot stand. Voortrekkers waren de volksbibliotheken van de ideologische cultuurfondsen, met de katholieken en de liberalen op kop (Davidsfonds, Willemsfonds). Het Katholiek Congres van 1891 moedigde de geestelijkheid aan overal volksbibliotheken te stichten (met de ‘juiste’ boeken, weliswaar). De socialisten richtten hun werkmansbibliotheken te Brugge pas op in de 20ste eeuw.

Een volksbibliotheek in een fabriek
In 1863 was er een volksbibliotheek in de katoenspinnerij van de familie Dujardin, toen één van de belangrijkste fabrieken in de stad.

De katholieke volksbibliotheken in Brugge
In Brugge waren de volgende volksbibliotheken actief : De Kostelooze Volksbibliotheek van Sint-Vincentius a Paulo in de Sint-Jorisstraat (1852-1969) ; de Kosteloze Volksbibliotheek der Zondagsschool in Groeninge (1865), overgenomen door de volksboekerij Guido Gezelle in 1932 ; de Katholieke volksbibliotheek van Sint-Walburga van Guido Gezelle rond 1867-1909, de Katholieke Volksboekerij Guido Gezelle in de Oude Burg (1895-1969) en de Kostelooze Volksbibliotheek der Jongelingskring in de Venkelstraat (1902-1930).

De liberale volksbibliotheek Brugge
De Brugse afdeling van het Willemsfonds werd gesticht in 1872. In 1878 besliste het bestuur een echte volksbibliotheek op te richten, met als eerste lokaal de Saaihalle in de Vlamingstraat.

Naast deze tentoonstelling “Kunt ge niet lezen?” is er gratis een krant te verkrijgen: “Elk zegge het voort… – 19de- en 20ste-eeuwse armoede in Brugge in woord en beeld”. Deze krant is opgebouwd uit artikels uit Brugse dag- en weekbladen uit de Erfgoedcollectie van de Openbare Bibliotheeek Brugge, aangevuld met een selectie van foto’s uit de Beeldbank Brugge.  Er staan artikels in over de emigratie van werklozen naar Frankrijk, Canada en de V.S., de mislukte aardappeloogst, de cholera-epidemie, het faillissement van de bank Dujardin, enz.

Het krantje werd gedrukt in 1.000 exemplaren, op krantenpapier en in krantenformaat. Het verschijnt op 1 mei 2011 en is te verkrijgen zolang de voorraad strekt.