Antifonaria

Vlaanderen heeft een historische muziekcultuur, rijk en verscheiden. Het is van belang om dit erfgoed in kaart te brengen want veel ging intussen verloren of is vandaag bedreigd. Een project dat aan deze nood tegemoet komt, is ‘Inventarisatie van antifonaria bewaard in Vlaanderen’. Doel is het opsporen en beschrijven van antifonaria-handschriften en andere muzikale koorboeken.

De Alamire Foundation (KU Leuven) verzorgt dit inventarisatieproject, met Pieter Mannaerts als projectcoördinator. Hij werkte in 2006 mee aan onze tentoonstelling ‘Elke dag wijzer’. Sarah Long, een Amerikaanse musicologe, was eerder dit jaar op bezoek in onze bibliotheek om in het kader van dit inventarisatieproject onze collecties te prospecteren. Ze had bijzondere aandacht voor onze handschriften 341, een liturgisch handschrift uit Oudenburg, handschrift 342, een sober koorboek uit de 17de eeuw en voor verschillende fragmenten zoals in handschriften 92, 131, 450, 451 en 452.

Handschrift 92

 
 

Handschrift 452

Een antifonarium bevat de Gregoriaans gezongen gedeelten van het koorofficie, het dagelijkse gebed waarmee religieuzen in abdijen, kapittels en andere religieuze instellingen de lof van God bezingen. Het nachtofficie bestaat uit één gebedsmoment (metten), het dagofficie uit zeven getijden of gebedsmomenten (van de lauden vroeg in de morgen tot en met de completen voor het slapengaan). In elk getijde staat het reciteren of zingen van de psalmen centraal; daartoe is een psalter(erium) in gebruik. Elke psalm wordt omkaderd door gezongen antifonen, korte verzen die samen met andere gezongen tussenstukjes een plaats krijgen in het antifonarium.

Deze handschriften zijn vaak sobere gebruiksboeken, soms ook bijzonder luxueuze manuscripten. Een voorbeeld van een luxehandschrift is het zogenaamde ‘Antifonarium Tsgrooten’ uit 1522, eigendom van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek. De mooi versierde liturgische handschriften van de cisterciënzers van Ten Duinen en Ter Doest worden vandaag bewaard in het Grootseminarie te Brugge.